Producties


 

Fools

Affiche 'Fools'

Neil Simon
(18, 19, 20 en 21 november 2004)

Regie: Bart Goossens

Het verhaal
Leon Stepanovitch Tolchinsky, een net afgestudeerde schoolmeester, komt anno 1891 aan in het kleine Oekraïense dorp Kulyenchikov. Hij heeft er een baantje aangenomen als lesgever van de dochter van de plaatselijke dokter. Al snel krijgt Leon door dat er iets vreemds aan de hand is met de plaatselijke bevolking: ze beweren stuk voor stuk dat ze geen greintje intelligentie hebben omdat de wraakzuchtige graaf Yousekevitch hen tweehonderd jaar geleden heeft vervloekt. Leon staat aanvankelijk erg sceptisch tegenover dit sprookjesachtige verhaal, maar hij kan niet ontkennen dat geen enkele inwoner van Kulyenchikov verstand lijkt te hebben. Langzaamaan begint ook hij te geloven dat er iets gebeurd moet zijn, en hij beseft nu waarom hij in dienst genomen is: hij moet de dorpelingen verlossen van de Vloek van Kulyenchikov.
Leons grootste motivatie om de vloek te verbreken is zijn leerlinge, de mooie Sofia: hij is meteen verliefd op haar en als hij iets of wat toekomst met haar wil, zal hij haar eerst moeten onderwijzen. Tot hij te horen krijgt dat de vloek ook verbroken kan worden als Sofia trouwt met de laatste nakomeling van de oude graaf: Gregor Yousekevitch. Die doet haar dan ook twee keer per dag een huwelijksaanzoek. Tot overmaat van ramp meldt men Leon dat hij slechts 24 uur de tijd heeft om de vloek te verbreken... Wat volgt is een educatieve race tegen de tijd en een psychologische strijd tegen de graaf.

De schrijver
Het Amerikaanse tijdschrift Time schreef eens: "Als Broadway ooit een monument opricht voor de patroonheilige van de lach, dan zou dat Neil Simon moeten zijn." Het zegt wat over de status van deze toneelschrijver in de Verenigde Staten. Hij is de meest succesvolle auteur die Broadway ooit heeft gekend en is de enige schrijver naar wie een theatergebouw in die befaamde New Yorkse straat genoemd is. Pulitzer Prizes, Emmy Awards... hij heeft ze allemaal gewonnen. Bij ons is hij ook bekend geworden met de verfilmingen van zijn stukken. The Odd Couple is er zo een, maar andere klassiekers zoals Barefoot in the Park en The Prisoner of Second Avenue zijn ook van zijn hand.
Simons succes op Broadway is vooral te verklaren door zijn onderwerpen: de meeste van zijn stukken behandelen het gewone leven van New Yorkers, en die herkenbaarheid spreekt aan bij de bewoners van the Big Apple. Maar ook daarbuiten wordt Simon geloofd om zijn rake beschrijvingen, zijn typerende dialogen, de bijna perfecte structuur van zijn stukken, en vooral om zijn vermogen tragiek en komedie naadloos in elkaar te laten overgaan. Simon werkt dan ook voortdurend op de lachspieren: hij wordt niet voor niets de kampioen van de one-liner genoemd. Je lacht echter niet voluit: daarvoor zijn de situaties tegelijkertijd te pijnlijk.
Deze beknopte omschrijving van Simons oeuvre mag dan wel over het algemeen kloppen, Fools (1981) is de grote vreemde eend in de bijt. Veel van wat hierboven staat, gaat niet op voor het stuk dat we hier brengen.

Over het stuk
Fools is het verhaal van een ambitieuze leraar die nog maar net van de universiteit komt en al onmiddellijk alles wat hij geleerd heeft ondermijnd ziet. Hij wordt geconfronteerd met situaties, mensen en meningen die zijn academische kennis volledig van tafel vegen.
Het wereld- en mensbeeld van de inwoners van Kulyenchikov staat haaks op Leons geleerde benadering. Het lijkt wel alsof Neil Simon in dit stuk intuïtieve intelligentie (of wat we tegenwoordig emotionele intelligentie noemen) lijnrecht tegenover verstandelijke kennis (I.Q.) wil stellen. Ook Leons wetenschappelijke scepsis tegenover sprookjesachtige gegevens, zoals vloeken, moet hij al gauw laten varen; Kulyenchikov loopt immers vol levende bewijzen dat er ooit iets paranormaals gebeurd is.
Toch kan hij uiteindelijk de vloek opheffen omdat hij een psychologische, meer bepaald een psychoanalytische verklaring vindt voor de toestand van de dorpelingen. Hij heeft het uiteindelijk bij het rechte eind en slaagt erin om hen van hun ziekte ("een debiliserende kwaal") te verlossen door middel van een Freudiaanse therapie. Alsof hij het hele dorp op de sofa legt.
Tegelijkertijd ondergaat hijzelf ook een 'behandeling'. De starre, koele, zelfingenomen en cerebrale Leon die in Kulyenchikov aankomt is een hele ander persoon dan de warme, verliefde, toegewijde, geëmotioneerde jongeman die op het eind met Sofia trouwt. Alsof hij op zijn beurt door het hele dorp, maar dan vooral door Sofia, op de sofa gelegd wordt.
Men schrijft Neil Simons succes wel eens toe aan het feit dat zijn stukken erg rechttoe-rechtaan zijn: geen dubbele bodems, geen allegorische figuren, geen metaforen, en ook geen politieke of intellectuele inhoud. Dat geldt dan allerminst voor Fools. Volgens ons verdraagt het stuk een politieke lezing: waarom laat deze Amerikaanse auteur de handeling plaatshebben in Rusland, onder een tirannieke macht die haar onderdanen brainwasht? Ook een filosofische en psychologische lezing is niet vergezocht: waarom laat hij de handeling gebeuren op het einde van de negentiende eeuw, een tijd waarin Freud de heersende rationele mythe verbrak die stelde dat de waarheid door middel van positieve wetenschappen achterhaald kon worden?
Het zijn vragen die niet gesteld kunnen worden bij de meeste van zijn andere stukken, komedies over relatie- en andere perikelen in het hedendaagse New York. Fools is een buitenbeentje in Simons oeuvre, en dat bevestigt enkel het vermoeden dat hij met dit stuk wél een achterliggende boodschap heeft willen brengen.

Foto's

© THEantwATER